Steinitz op zijn best

UIT DE OUDE DOOS (8) Verdedigen is ook een kunst

Dan is het nu tijd om eens stil te staan bij de grondlegger van het moderne schaakspel, de in Praag geboren William Steinitz. Hij emigreerde later naar Engeland en werd later Amerikaans burger. Hoewel hij al in 1866 Adolf Anderssen versloeg en daarmee ongetwijfeld de sterkste speler van de wereld werd, is de strijd met Zukertort in 1886, die Steinitz won, de eerste officiële wedstrijd om de wereldtitel.

Steinitz was de eerste speler die brak met het romantische schaak; het (vaak onverantwoord) aanvalsspel van zijn voorgangers. Steinitz legde zich toe op het verdedigen van zijn stelling. Zijn overtuiging was dat als de positie in balans is, een aanval met succes kan worden gepareerd. Steinitz was zijn tijd dan ook ver vooruit; een geniale aanvalsspeler als Zukertort begreep niets van het spel van Steinitz en liep zich vaak te pletter op het bolwerk van Steinitz. Deze wachtte rustig af en de ongeduldige Zukertort verloor dan vaak zijn geduld en ging ongerechtvaardigd over tot de aanval. Het verzamelen van kleine voordeeltjes zoals Steinitz deed, was in die tijd volstrekt onbegrijpelijk.

Steinitz bestudeerde als een van de eerste het middenspel; door diepzinnige en omzichtige verdediging weerlegde hij de combinaties van Zukertort en Anderssen. Hij bestudeerde ook het aanvalsspel van de geniale Amerikaan Paul Morphy die als een wervelwind de Europese topspelers in de jaren 1860 had verpletterd. Ook hierbij vond hij alsnog talloze sluitende verdedigingen tegen het spel van de Amerikaan.

Hij ontwikkelde de theorie van de positionele zwakten, versplintering van pionnenformaties, slecht beschermde koningsstellingen, onvoldoende samenwerking van de stukken, etc. Positionele voordelen als, ruimtevoordeel, loperpaar in open stellingen, pionnenmeerderheid op de damevleugel dienden zoveel mogelijk te worden verzameld. Het resulterende positionele overwicht gaf dan de mogelijkheid om aan te vallen; dit moest dan ook wel gebeuren, anders ging het voordeel verloren! Steinitz sloeg een bres tussen combinatie en positie en is daarmee de eerste grote theoreticus van de schakers van de Klassieke periode.

Ik geef nu een aantal voorbeelden waarbij Steinitz zich inlaat met totaal verkrampte posities, in de beginfase van zijn onderzoek naar de sterkte van het verdedigen.

Wat te denken van het volgende partijbegin van Blackburne - Steinitz (1876):

1.. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. d4 ed4 4. Pd4 Dh4 5. Pb5 Lb4 6. Ld2 De4 7. Le2 Kd8……

Of de 4e partij in de match tegen Tsigorin (Steinitz heeft zwart):

1.. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lc4 Lc5 4. b4 Lb4 5. c3 La5 6. 0-0 Df6 7. d4 Pge7 8. d5 Pd8 9. Da4 Lb6 10. Lg5 Dd6 (toe maar) 11. Pa3 c6 12. Tad1 Db8 (ook dat moet kunnen meent Steinitz) 13. Le7 Ke7 14. d6 Kf8 15. Db4 f6…..

Wat een stelling denk je, maar Steinitz maakt toch de stand remise tegen de aanvalsspeler Tsigorin!

Tot slot een partijfragment uit een van de grootste toernooien ooit gespeeld; Hastings 1895.

Lasker (met wit), de 2e wereldkampioen, treedt aan tegen Steinitz:

1.. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 a6 4. La4 d6 5. 0-0 Pe7 6. c3 Ld7 7. d4 Pg6 8. Te1 Le7 9. Pbd2 0-0 10. Pf1 De8 11. Lc2 Kh8 12. Pg3 Lg4 13. d5 Pb8 14. h3 Lc8 15. Pf5 Ld8 (typische Steinitz) 16. g4 Pe7 17. Pg3 Pg8….

Ook hier is de stelling van zwart zeer opmerkelijk; Steinitz heeft uit alle macht elke verzwakking van de pionnenstelling vermeden en al zijn stukken staan weer op de onderste rij!

Voordat men nu denkt dat die Steinitz maar een rare kwibus was op het schaakbord, hieronder tot slot een briljante partij van hem tegen z’n grote rivaal Lasker (St. Petersburg 1895/6; Steinitz wit).

1.. d4 d5 2. c4 e6 3. Pc3 Pf6 4. Lf4 Le7 5. e3 0-0 6. c5 Pe4 7. Pe4 de4 8. Dc2 f5 9. Lc4 Pc6 10. a3 Lf6 11. 0-0-0 Kh8 12. f3 De7 13. Lg3 f4

14. De4 fg3 15. hg3 g6 16. Dg6 Ld7 17. f4 ….. de stormloop begint …

….. Tf7 18. g4 Tg7 19. Dh6 Tg4 20. Ld3 Tg7 21. Pf3 Df7 22. g4 Tag8 23. g5 Ld8 24. Th2 Tg6 25. Dh5

Steinitz laat de kwaliteit lopen; hij wil meer!

…T6g7 26. Tdh1 Dh5 27. Th5 Tf8 28. Th7 Th7 29. Th7 Kg8 30. Td7 Tf7 31. Lc4 en zwart gaf op.

Een prachtige partij van Steinitz!

Quote van de maand:

“Uit artistiek oogpunt vervult een spectaculaire, maar incorrecte combinatie mij met afgrijzen”

Steinitz

Joop Beijersbergen juni 2017