Emanuel Lasker

UIT DE OUDE DOOS (4) Lasker offert tweemaal een toren op a3

Ja, het wordt nu toch wel hoog tijd voor mijn grote schaakheld; Emanuel Lasker.

Deze geniale speler is maar liefst 27 jaar wereldkampioen geweest (van 1894 tot 1921) en behoorde 32 jaar lang tot de beste drie spelers van de wereld. Maar voordat dit allemaal gebeurde even een stukje schaakgeschiedenis.

Tijdens de romantische periode die tot ongeveer 1900 duurde, stonden koningsaanval en gambieten centraal . Spelers als Anderssen, Zukertort, Tsigorin en natuurlijk Morphy, zijn hier voorbeelden van.

Met Steinitz begon de klassieke stijl (periode van 1870 tot 1930). De grondlegger van het moderne schaakspel ging uit van een evenwichtige beginstelling en daarom was verdedigen minstens zo belangrijk als aanvallen. Tarrasch borduurde voort op de leer van Steinitz, waarbij hij het schaken wetenschappelijk benaderde. Hij meende dat er in elke stelling maar één zet de beste is en hij was ervan overtuigd dat hij die altijd zou kunnen vinden! Steinitz meende overigens dat het vinden van die enige beste zet vrijwel niet mogelijk was.

Toen kwam dan Lasker op het toneel die de klassieke stijl vervolmaakte in de zin dat hij professionele elementen eraan toevoegde. Zo bereidde hij zich niet enkel schaaktechnisch voor, maar bestudeerde ook z’n tegenstander! In zijn beleving hing de “beste zet” namelijk ook af wie de tegenstander was. Naast dit psychologisch aspect bracht hij vooral het element van strijd in het spel. Altijd was hij op zoek naar complicaties en schuwde niet hierbij soms risico’s te nemen. Hij had niet direct een eigen stijl, maar was altijd op zoek naar posities waarin z’n tegenstander zich niet prettig voelde. Deze grote tacticus was subliem in het middenspel en een sterke eindspel speler. Daarnaast was Lasker overigens ook wiskundige en filosoof.

Tot slot bij deze inleiding nog een paar cijfers. Als de 200 grootste toernooien voor 2005 worden geanalyseerd, komt Lasker op een score van 73%! Kasparov is goede tweede met 70%. Ook bij tweekampen om de wereldtitel is de score van Lasker ongeëvenaard; 66% gevolgd door Fischer met 63%. Hiermee beweer ik overigens niet dat Lasker de sterkste speler aller tijden is, maar qua resultaten is hij in ieder geval ongeëvenaard!

Genoeg gepraat; ik wil ook nog een partij laten zien die Lasker (met zwart) tegen de Amerikaan Pillsbury speelde in 1895/6 in St. Petersburg. Nadat Lasker in 1894 de wereldtitel in een tweekamp van Steinitz overnam, kon hij zich als nieuwe kampioen bewijzen in het sterk bezette toernooi van Hastings in 1895. Dit lukte echter niet; Pillsbury boekte hier het grootste succes van z’n leven en won het toernooi voor Tsigorin. Lasker werd slechts derde. Na afloop van het toernooi nodigde Rusland de vier bovenste prijswinnaars uit voor een toernooi in St. Petersburg. De vier spelers zouden hier elkaar liefst zesmaal treffen. Na 10 van de 18 ronden stond Pillsbury op 6,5 punt, gevolgd door Lasker met 5,5 punt en Steinitz met 4,5 punt. Tsigorin stelde teleur en had toen slechts 1,5 punt verzameld.

Toen kwam de onderstaande krachtmeting tussen de koplopers. Pillsbury heeft wit.

1. d4 d5 2.c4 e6 3.Pc3 Pf64. 4.Pf3 c5 5.Lg5 cd4 6.Dd4 Pc6 7.Dh4?!

Dit is dubieus; na analyse vond Pillsbury de betere zet Lf6!, maar hij moest 18 jaar (!) wachten voor hij deze verbetering tegen Lasker in de praktijk kon brengen en daadwerkelijk ook de partij kon winnen (Cambridge Springs 1904).

7. ..Le7 8.0-0-0?! .... riskant; wit meent dat hij een sterke koningsaanval op de koningsvleugel krijgt.

8. ....Da5 9.e3 Ld7 10.Kb1 h6 11. cd5 ed5 12.Pd4 0-0! 13.Lf6 (Lh6 gh6 Dh6 Pe4!) . ..Lf6 14.Dh5 Pd4 15. ed4 Le6! 16. f4 ... Pillsbury gelooft nog steeds in een koningsaanval, maar Lasker weet al hoe hij f5 gaat pareren. Beter was de verdediging op te zoeken; bijvoorbeeld door Lc4 Tfd8 Lb3 Tac8 Df3.

16. ..Tac8 17.f5 Tc3!! .... Een schitterende combinatie die zelfs niet door de computer wordt gevonden, aldus Kasparov.

18.fe6 .. Pillsbury vermijdt een moeilijk eindspel na bc3 Dc3 Df3! Df3! gf3 Lf5 Ld3 Lh3. De vraag is of Lasker het alternatief van Dc3 heeft gezien; na Ld7!! krijgt zwart een onhoudbare aanval.

18. ..Ta3! De pointe van de combinatie. 19. ef7? ... Opent de e-lijn voor de aanval; beter is direct op a3 te slaan

19. .. Tf7 20.ba3 Db6 21.Lb5! de beste kans. Na Kc2 (Ka1? Ld4) Tc7 Kd2 Dd4 Ke1 Dc3! Td2 blijkt de open e-lijn funest; Te7 Le2 Lg5.

21. ..Db5 22.Ka1 Tc7 (Dc4 lijkt beter) 23.Td2 Tc4 24.Thd1 .. De tijdnoodfase begint en wederzijds vallen er steekjes; beter is Te1. 24. .. Tc3 (Dc6!) 25.Df5 Dc4 26.Kb2 ...

26. ..Ta3!! Het ongelooflijke gebeurt; voor de tweede maal offert Lasker een toren op a3.

27.De6 Kh7?! (Kh8!) 28.Ka3? .. Kasparov geeft aan dat na Df5 Kh8 Kb1! remise in het verschiet ligt; maar wie vindt dit in tijdnood?!

28. ..Dc3 29.Ka4 b5! 30.Kb5 Dc4 31.Ka5 Ld8 0-1

Na deze nederlaag stortte Pillsbury overigens volledig in. Uit de volgende 8 ronden scoorde hij nog slechts 1,5 punt, terwijl Lasker vleugels kreeg. Het toernooi werd dan ook glansrijk gewonnen door Lasker met een score van 11,5 uit 18, gevolgd door Steinitz met 9,5 punt.

Zoals gebruikelijk, eindig ik met een quote:

“Schaken . . . . dat is een zee, waarin een mug kan baden en een olifant kan verdrinken”

Indisch spreekwoord

Joop Beijersbergen; januari 2017